İnsan hakları ve teknoloji uzmanları, Afrika’da Çin yapımı yapay zeka destekli gözetim sistemlerinin hızla yayılmasının mahremiyet hakkını ihlal ettiğini ve siyasi muhalefet ile gazeteciler üzerinde baskı yarattığını belirterek, bu sistemlerin “özgürlükleri bastıran yeni bir araç” haline geldiğini söyledi.
HABER MERKEZİ – Afrika’da yapay zeka destekli kitlesel gözetim sistemlerinin hızla yayılması, mahremiyet hakkı ve temel özgürlükler açısından ciddi endişelere yol açtı.
İnsan hakları ve teknoloji alanında çalışan uzmanlar, bu sistemlerin toplum üzerinde “soğutucu bir etki” yarattığını ve vatandaşların kamusal alandaki davranışlarını değiştirdiğini belirtiyor.
11 ÜLKE, 2 MİLYAR DOLARDAN FAZLA YATIRIM
Institute of Development Studies (Kalkınma Çalışmaları Enstitüsü) tarafından yayımlanan yeni bir rapora göre, Afrika’da en az 11 ülke Çin yapımı gözetim teknolojileri için 2 milyar dolardan fazla harcama yaptı. Raporda, ulusal güvenlik gerekçesiyle uygulanan bu sistemlerin çoğu ülkede yeterli yasal düzenleme olmadan devreye sokulduğu uyarısı yapıldı.
TEKNOLOJİYLE KURULAN GÖZETİM AĞI
Araştırmaya göre Çinli şirketler, gözetim teknolojilerini çoğu zaman paket halinde satıyor. Bu paketlerde kapalı devre kamera sistemleri (CCTV), yüz tanıma yazılımları, biyometrik veri toplama sistemleri ve araç hareketlerini izleyen kameralar yer alıyor. Bu teknolojiler genellikle hızlı kentleşen ülkelerde “akıllı şehir” projelerinin parçası olarak tanıtılıyor ve “suçla mücadele” ile “şehir yönetimini iyileştirme” amacıyla pazarlanıyor. Ancak raporu hazırlayan araştırmacılar, bu sistemlerin suç oranlarını düşürdüğüne dair güçlü bir kanıt bulunmadığını belirtiyor.
AKTİVİSTLER VE GAZETECİLER İZLENEBİLİR
Guardian’ın haberine göre Afrika Dijital Haklar Ağı araştırmacıları, gözetim altyapısının hükümetlere insan hakları savunucularını, muhalifleri ve protesto eylemlerini izleme imkanı verdiğini söylüyor. Bu durumun gazeteciler üzerinde oto sansür baskısı oluşturabileceği de vurgulanıyor.
EN FAZLA YATIRIM NİJERYA’DA
Rapora göre gözetim altyapısına en fazla yatırım yapan ülke Nijerya oldu. Nijerya geçen yıl itibarıyla yaklaşık 10 bin akıllı kamera için 470 milyon dolar harcadı. Mısır’da yaklaşık 6 bin kamera kuruldu. Cezayir ve Uganda’da ise yaklaşık 5’er bin kamera bulunuyor.
“SORUN SADECE YASA EKSİKLİĞİ DEĞİL”
Raporda veri depolama ve kullanımına ilişkin açık bir yasal çerçevenin bulunmamasının ciddi bir risk olduğu vurgulansa da bazı uzmanlar, yalnızca yeni yasaların çıkarılmasının sorunu çözmeyeceğini düşünüyor. Georgetown Üniversitesi’nden yardımcı doçent Bulelani Jili’ye göre, birçok ülkede çevrimiçi gözetim uygulamaları muhalefeti bastırmak için kullanılıyor ve bazı yasalar bu uygulamaları meşrulaştırabiliyor. Jili, “Asıl mesele gözetimin düzenlenip düzenlenmemesi değil. Bu teknolojiler devlet kurumlarına yerleştikten sonra toplumların güvenlik, hesap verebilirlik ve sivil özgürlükler arasındaki dengeyi nasıl kuracağıdır” dedi.
PROTESTOLAR ÜZERİNDE ETKİLİ
Uzmanlar, gözetim teknolojilerinin protesto hakkı üzerinde caydırıcı bir etki yaratabileceği uyarısında da bulunuyor. Jili, Uganda’da yüz tanıma sistemlerinin aktivistleri izlemek için kullanıldığına dair kaygıların zaten gündeme geldiğini ve Kenya’da gençlerin öncülük ettiği protestolar sırasında gözetim sistemlerinin devreye sokulduğunu söyledi. Bu teknolojilerin özellikle politik aktivistler, gazeteciler, azınlık grupları ve tarihsel olarak marjinalleştirilmiş topluluklar üzerinde orantısız etkiler yaratabileceği ifade ediliyor.
“AKILLI ŞEHİR” PROJELERİNDEN GÜVENLİK ARAÇLARINA
Raporda Cezayir bölümünü kaleme alan Yosr Jouini, birçok gözetim sisteminin başlangıçta trafik yönetimi ve suçla mücadele gibi hedeflerle “akıllı şehir” projeleri kapsamında tanıtıldığını ancak zamanla güvenlik güçlerinin ana araçlarından biri haline geldiğini söyledi. Jouini, güvenlik söyleminin diğer tüm tartışmaları gölgede bıraktığını belirterek, “Bu anlatı yalnızca güvenlik perspektifinden kuruluyor ve vatandaşların haklarını koruyacak mekanizmalar yeterince tartışılmıyor” dedi.
