İran’da protestolara rejim güçlerinin ateşli silahlar da kullanarak müdahale ettiği saldırılar sırasında ortaya çıkan şiddetin vahim boyutlara ulaştığı belirtiliyor. İnternet karartmasının uygulandığı ülkede, can kayıplarına ilişkin bilgiler, sansürü aşan dijital ağlar ve Starlink terminalleri üzerinden dış dünyaya ulaşabiliyor. Gelen bilgilerde yaşananlar “İran’ın yakın tarihinin en büyük katliamı” olarak nitelendirilirken, bazı kaynaklara göre protestolarda yaşamını yitirenlerin sayısı 12 bini aştı.
HABER MERKEZİ – İran’da 28 Aralık’ta ekonomik krize karşı sokağa çıkan esnafın başlattığı ve kısa sürede kadınlar ile öğrencilerin de katılımıyla özgürlük ve adalet talebi etrafında büyüyen protestolar, Kürt kentleri de dahil olmak üzere yaklaşık 300’ü aşkın kente yayılarak 17’nci gününe girdi.
| AB’den de ‘ek yaptırımlar’ geliyor | ABD’den İran’la ticaret yapan ülkelere yüzde 25 gümrük vergisi |
Perşembe gününden bu yana ülkenin neredeyse tamamında internet kesintisi uygulanıyor. Bu kesintinin, rejim güçlerinin protestolara yönelik sert ve ateşli silahların da kullanıldığı müdahaleler sırasında ortaya çıkan şiddeti gizlemek amacıyla hayata geçirildiği yönünde değerlendirmeler yapılıyor.
İnsan hakları örgütlerinin açıklamaları ile sınırlı iletişim imkanlarına rağmen ülkeden gelen bilgiler, can kayıplarına ilişkin verilerin bu değerlendirmeleri doğrular nitelikte olduğunu gösteriyor.
IRAN INTERNATONAL: EN AZ 12 BİN KİŞİ ÖLDÜRÜLDÜ
Farsça yayın yapan dijital medya platformu İran International, son paylaştığı bilgilere göre protestolara rejim güçlerinin müdahaleleri sonucu ortaya çıkan tabloyu “İran’ın yakın tarihinin en büyük katliamı” olarak nitelendirdi. İran International, yalnızca 8 ve 9 Ocak’ta en az 12 bin kişinin öldürüldüğünü bildirdi. Platform, bu verilerin Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi ve cumhurbaşkanlığı ofisi dahil olmak üzere güvenilir kaynaklardan elde edilen bilgilerle çapraz kontrol edildiğini aktardı. Öldürülenlerin büyük bölümünün 30 yaşın altındaki gençler olduğu ifade edildi.
Fransız Libération gazetesi, uluslararası insan hakları örgütlerinin açıklamalarından ve verilerinden yola çıkarak şimdiye dek yayınlanmış, duyurulmuş rakamları bir araya getirdi. Gazete bu verilere göre 6 bin kişinin protestolarda öldürülmüş olduğunu belirtiyor.
Reuters’in İranlı bir yetkiliye dayandırdığı habere göre, ülkede protestolara yönelik müdahaleler sırasında yaklaşık 2 bin kişi hayatını kaybetti. Yetkili, Reuters’e yaptığı açıklamada, bu sayının hem sivilleri hem de güvenlik güçlerini kapsadığını belirtirken, ölümlerin büyük bölümünün “son haftalarda yaşanan çatışmalar sırasında” meydana geldiğini ifade etti. Reuters, bu açıklamanın İran makamlarından gelen ilk yüksek can kaybı itiraflarından biri olduğuna dikkat çekti.
İnternet kesintisinin devam etmesi nedeniyle rejimin protestolara müdahalesinde can kayıplarının bilançosuna ilişkin net bir sayıya ulaşmak ise şu an için mümkün değil.
Nûmedya24’ün ülkede sınırlı mesajlarla elde ettiği bilgilere göre de yaşamını yitirenlerin sayısı İran International’in belirttiği gibi 10 bini aşmış durumda. Ulaşan bazı fotoğraflarda hastanelerde cenaze torbaları içinde yüzlerce cansız beden bulunuyor.
İnsan hakları örgütlerinin açıkladığı raporlar ise şöyle:
- Norveç merkezli İran İnsan Hakları (Iran Human Rights) örgütü, 12 Ocak Pazartesi günü yaptığı açıklamada, 648 protestocunun öldüğünü teyit etti.
- ABD merkezli Human Rights Activists News Agency (HRANA) ise Tahran ve çevresindeki hastaneler ile morglardan elde edilen görsel belgeler ve tanıklıklara dayanarak, pazar günü yayımladığı bilançosunda toplam 544 ölüm tespit etti.
DIŞ DÜNYAYLA SON VE KIRILGAN BAĞLANTI
Ülkenin büyük bölümünde internetin tamamen kesilmesiyle birlikte, İran son yılların en ağır internet karartmalarından birini yaşıyor. Buna rağmen ülkenin çok sınırlı bir bölümünden hâlâ dış dünyaya fotoğraf ve video ulaştırılabildiği, hatta zaman zaman telefon görüşmeleri yapılabildiği belirtiliyor.
Can kayıplarına ilişkin bilgiler ve fotoğraflar da bu şekilde dış dünyaya ulaşabiliyor.
Guardain’ın haberine göre Vahid Online adlı Telegram kanalında, pazartesi günü Tahran’ın güneyindeki Kahrizak’ta sokak kenarında yatan cansız bedenlere ait fotoğraflar paylaşılırken, pazar günü yayımlanan bir videoda ise bir cenaze töreninde “Hamaney’e ölüm” sloganlarının atıldığı görüldü. İranlı dijital haklar uzmanı Amir Raşidi’ye göre bu görüntü ve bilgiler, Telegram proxy’leri, merkeziyetsiz mesajlaşma uygulaması Delta Chat ve Ceno adlı tarayıcı gibi sansürü aşmaya yönelik dijital araçlar üzerinden dışarıya aktarılıyor.
KULLANIMI HAYATİ RİSK
Bu sistemin en kritik unsuru ise, alçak yörüngedeki binlerce uydu üzerinden internete bağlanan Starlink terminalleri olarak öne çıkıyor. Son iki yılda büyük ölçekte İran’a kaçak yollarla sokulan bu terminalleri kullananların hayatlarını riske attığı belirtiliyor. Dijital haklar uzmanı Amir Raşidi’ye göre ülkede şu anda yaklaşık 50 bin Starlink terminali bulunuyor; bazı raporlar ise bu sayının 100 bine kadar çıktığını öne sürüyor. Elon Musk’a ait SpaceX bünyesinde faaliyet gösteren Starlink hizmetinin kullanıcıları, 90 milyonu aşkın İran nüfusunun yalnızca çok küçük bir bölümünü oluşturuyor.
İnternet analiz platformu Kentik’in ağ analiz direktörü Doug Madory ise tek bir Starlink terminali üzerinden birden fazla kişinin, hatta bir apartmanın internete bağlanabildiğini ancak buna rağmen ülke genelindeki toplam kullanıcı sayısının en fazla birkaç yüz binle sınırlı olduğunu ifade ediyor. Bu terminaller, İran’ın dış dünyayla kalan son ve kırılgan bağlantısı olarak tanımlanıyor.
REJİM STARLİNK TERMİNALİ PEŞİNDE
Kaynaklara göre İran genelinde rejim güçleri Starlink terminallerinin peşine düşmüş durumda. Yetkililer, elektronik harp araçlarıyla mahalleleri karartıyor, insansız hava araçlarıyla çatılar üzerinde uydu antenleri arıyor.
2025’te kabul edilen bir yasa kapsamında İran’da Starlink terminali bulundurmak, İsrail adına casusluk olarak değerlendirilebiliyor ve 10 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılabiliyor.
