Ayşe Düzkan
tarih öğretici ama her tarihsel anlatı farklı bakış açılarıyla üretildiği için şüpheyle yaklaşmakta yarar var. bir tarihsel âna şahit olmak ise biraz farklı.
başka bir ülkede olanları medyanın süzgecinden geçtiği haliyle takip edebildiğimizin farkında olarak yazacağım. iran devrimi’ne şahit olan kuşaktanım. ama sadece ona değil, öncesindeki şah rejimine de.
ingiltere’nin desteğiyle önce başbakan, iki yıl sonra, 1925’te, pehlevi hanedanlığını kurup şah olarak başına geçen rıza pehlevi her türden muhalefeti bastırmış, azerbeycan gibi, yarı özerk konumu olan bölgelerin özerkliğini kaldırmış, farsça dışındaki dilleri yasaklamış, ulemanın devlet üzerindeki etkisini sınırlamış. ikinci dünya savaşı’nda nazi almanya’sına yaklaşmış, ingiltere ve sscb tarafından, bu gerekçe gösterilerek tahtı, henüz 22 yaşındaki oğlu muhammed rıza pehlevi’ye devretmeye zorlanmış; yani bugünlerde karşımıza sık sık çıkan rıza pehlevi’nin babasına. o da islam devrimiyle tahtını kaybedip servetinin önemli bir kısmı ve ailesiyle ülkesini terk etti.
iran ve pehlevi hanedanlığının yakın tarihini anlatmayacağım ama birkaç ana hattı anmak istiyorum. bunlardan ilki, baba pehlevi’yle başlayan ve kemalizme çok benzer bir sekülerizm politikası; örneğin başörtüsü yasağı ki batılılaşma projesinin bir parçası. nitekim 1970’li yıllarda tahran’ı ziyaret eden batılılar herhangi bir avrupa başkentinden farkı olmadığını yazmış. oğul pehlevi döneminin ikinci önemli çizgisi, abd ile kurulan ittifak ilişkisi. bu dönemin bir başka belirleyeni hanedanın ve çevresinin lüks ve sefahat hayatının yanında halkın çektiği yoksulluk ve muhalif güçlere yapılan korkunç baskılar. cia desteğiyle kurulan istihbarat teşkilatı savak’ın işkenceleri altında aklını kaçıranlar, işkenceden ve işkence altında istihbarata bilgi vermekten kaçınmak için yanında siyanürle gezen komünistler var.
