197 gün boyunca 58 oturum yapan, 137 kişi ve kurumun temsilcisini dinleyen Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu, çalışmalarını hazırladığı nihai rapor ile sonlandırdı. Komisyon, birçok tartışmaya sahne olurken aynı zamanda tarihi gelişmelerin yaşadığı bir döneme imza attı.
HABER MERKEZİ – TBMM’de kurulan Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu, 197 gün süren çalışma sürecinin ardından nihai raporun oylanmasıyla çalışmalarını tamamladı. Komisyon, İYİ Parti ve daha sonra komisyondan ayrılan Demokrat Parti (DP) hariç Meclis’te bulunan bütün siyasi partilerin ortak çalışması ile çalışmalarını sürdürdü.
Komisyon üyelerinin 22’si AKP, 11’i CHP, 5’i DEM Parti, 4’ü MHP, 3’ü Yeni Yol Grubu’ndan. HÜDA-PAR, Yeniden Refah, TİP, EMEP ve DSP’nin de 1’er üyesi bulunuyor. Demokrat Parti kontenjanından yer alan milletvekili Haydar Altıntaş ise İmralı ziyareti sonrası komisyondan ayrılmıştı.
Ortak rapor oy çokluğu ile kabul edildi | Peki nihai raporda neler var?
Peki, komisyon çalışmalarının yapıldığı 197 gün boyunca neler yaşandı?
KALIN, GÜLER VE YERLİKAYA DİNLENDİ
MA‘nın derlediği habere göre, Meclis Başkanı Numan Kurtulmuş’un başkanlığında kurulan komisyon, 5 Ağustos 2025’te ilk toplantısını yaparak resmen faaliyete geçti. Kurtulmuş’un başkanlığında toplanan komisyon, siyasi partilerin geniş katılımıyla (yüzde 95’i aşan temsil oranı) çalışmalarına başladı. Komisyonun çalışma usul ve esaslarının oylandığı ve oy birliğiyle yapılan toplantı, komisyonun ilk ve başlangıç toplantısı olarak tarihe geçti.
Komisyon 8 Ağustos 2025 tarihinde kapalı bir oturum gerçekleştirdi. Bu oturumda dönemin İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya‘nın yanı sıra Savunma Bakanı Yaşar Güler ve MİT Başkanı İbrahim Kalın komisyona aktarımlarda bulundu. Komisyon, bu toplantıda “güvenlik perspektifini” ele aldı. 12 Ağustos 2025’te ise komisyon rutin bir toplantı gerçekleştirerek davet edilecek kurumlar, çalışma takvimi ve teknik önerileri tartıştı. Bu toplantı dinlemeler dışında gerçekleştirilen ikinci rutin toplantılardan birisi oldu.
Dinleme toplantılarına ise 19 Ağustos 2025’te başlandı. Komisyon ilk olarak Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş‘ı dinledi.
BARIŞ ANNELERİNE KÜRTÇE ENGELİ
Aynı günün ikinci oturumunda ise komisyon yaşamını yitirenlerin aileleri dinlerken sonraki gün (20 Ağustos 2025) gerçekleştirilen toplantıda Cumartesi Anneleri ve Barış Annelerini dinledi. Barış Anneleri’nden Nezahat Teke ve Rebia Kıran’ın Kürtçe konuşma talebi kabul edilmedi.
Barış Anneleri’nin Kürtçe sözleri ise tutanaklara, “…” şeklinde geçirildi. Konuşmacıların Kürtçe konuştuğunun belirtilmediği tutanağın ilgili sayfasının altında ise “Bu bölümde hatip tarafından Türkçe olmayan bir kelime ifade edildi” notu geçildi.
Nezahat Teke ve Rebia Kıran’ın Kürtçe konuşma talebi, Kurtulmuş tarafından “Meclis içtüzüğü ve resmi dil düzenlemesi” gerekçesiyle reddedildi. Kurtulmuş, toplantıya Türkçe devam edilmesini istedi. DEM Parti Milletvekili Meral Danış Beştaş ve CHP Milletvekili Sezgin Tanrıkulu çeviri yapma talebinde bulunmasına rağmen, Kurtulmuş bu talepleri reddetti. Nezahat Teke, Kürtçe konuşmasına izin verilmemesini “haksızlık” olarak nitelendirdi. Barış Annesi Rebia Kıran, sözlerine Kürtçe başlarken, uyarılar üzerine Türkçe devam etmek zorunda kaldı.
Kürtçe inkarı Meclis Komisyonu’nda hortladı | Kürtçe için tutanaklarda “…” ifadesi kullanıldı
SİVİL TOPLUM, İŞÇİ VE MEMURLAR DİNLENDİ
Ardından yapılan toplantılarda ise komisyon, insan hakları derneklerini ve sivil toplum temsilcilerini dinledi. 19 Ağustos 2025 tarihinde resmen başlayan dinleme süreci Ağustos ayının sonuna kadar sürdü.
27 Ağustos tarihine gelindiğinde ise baro başkanları, 28 Ağustos’ta ise eski Meclis başkanları komisyona aktarımda bulundu.
Eylül ayında ise komisyon, işçi ve memur sendikalarını dinledi. 12 Eylül tarihine gelindiğinde iş insanları sendikaları, dernek ve birlikleri komisyona aktarımlarda bulundu. 15 Eylül’de komisyonun dinlemeleri sonlandıracağı söylense de komisyon dinlemelere devam etti. Komisyonun aldığı bu karar oyalama ve erteleme dönemi olarak eleştirilerin odağı haline geldi. 17 Eylül tarihinde akademisyenler, 18 Eylül’de ise bazı dernekler ve aşiret federasyonları aktarım yaptı. 24 Eylül’de araştırma merkezleri yaptıkları araştırmalara ve elde ettikleri bilgilere dayanarak komisyon önünde görüşlerini paylaştı.
HAKAN FİDAN VE YILMAZ TUNÇ SUNUM YAPTI
Ekim ayında da dinlemeler devam etti. 2 Ekim’de hukukçular dinlenirken, 8 Ekim’de ise emekli asker dernekleri ve çeşitli hak dernekleri dinlendi. 15 Ekim’e gelindiğinde ise gençlik ve kadın örgütleri aktarım yaptı.
Tarihler 30 Ekim 2025’i gösterdiğinde ise komisyon Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve dönemin Adalet Bakanı Yılmaz Tunç‘un kapalı sunumlarını dinledi. Bilgi aktarımı yapan bakanlar, komisyonun çalışmalarına ilişkin de bilgi aldı.
KALIN VE GÜLER İKİNCİ KEZ DİNLENDİ
Dinleme süreci Kasım’da da devam etti. Bir yandan komisyonun 15 Eylül’e işaret etmesine rağmen dinlemeleri sürdürürken diğer yandan bu tutumun erteleme ve oyalama olduğu yönündeki eleştiriler artmaya devam etti. 18 Kasım 2025’e gelindiğinde ise bir kez daha dönemin İçişleri ve Savunma bakanının yanı sıra MİT Başkanı dinlendi, 21 Kasım’da ise kapalı bir rutin toplantı yapılarak değerlendirmeler yapıldı.
Bu toplantıda yapılan değerlendirmelerin yanı sıra Türkiye siyasi tarihine geçilecek bir karar alındı. Komisyon sürecin geldiği aşamaya ilişkin görüş alışverişi yapmak üzere Abdullah Öcalan ile İmralı Adası’nda görüşme kararı aldı. Bu aşamada yapılan oylamada ise 32 komisyon üyesinin görüşmeye evet oyu vermesi ile beraber nitelikli çoğunluk kararı sağlandı.
Komisyon raporunda yer alıp almayacağı tartışılıyor | Umut hakkı nedir, olmaması neden yasak?
TARİHİ İMRALI GÖRÜŞMESİ
Takvimler 24 Kasım 2025 tarihini gösterdiğinde Abdullah Öcalan ile görüşme gerçekleştirildi. Alınan karar üzerine siyasi partiler gönderilecek isimleri belirledi. AKP Hüseyin Yayman ismini önerirken MHP ise Feti Yıldız’ın görüşmeye katılmasına karar verdi. DEM Parti ise komisyon üyelerinden Gülistan Kılıç Koçyiğit’in görüşmeye katılması yönünde karar verdi. Ancak bu karar öncesi ve sırasında yoğun tartışmalar yaşandı.
CHP, görüşmeyi “Kürt meselesini yalnızca Öcalan ziyaretine indirgemek” olarak değerlendirerek heyete üye vermeme kararı aldı. Yapılan oylama sırasında ise oylamaya katılmayarak salonu terk etti. Yeni Yol Grubu da benzer şekilde İmralı’ya gitmeme kararı verdi.
GÖRÜŞMENİN ÖZET RAPORU OKUNDU
DEM Parti ise diğer partilerin tersine “diyalog zemini için zorunlu” diyerek görüşmeye güçlü bir şekilde destek verdi. MHP ve AKP temsilcileri de “sürecin ilerlemesi için gerekli” olduğunu ifade etti. Demokrat Parti, DSP ve HÜDA PAR gibi partilerden bazıları “hayır” oyu vererek gitmeme yönünde tavır aldı. Görüşme sonrası DP’li üye Haydar Altıntaş komisyondan çekildi.
Görüşme ise yaşanan gerilimlere rağmen gerçekleştirildi. Oluşan üç kişilik heyet, İmralı Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu’na giderek Abdullah Öcalan’la görüştü. Bu görüşme, komisyonun dinleme faaliyetlerinin bir parçası olarak kayıt altına alındı. Görüşme sonrası süreçte ise tutanakların özeti 4 Aralık 2025’te komisyon toplantısında okundu. Tam metin ise Ocak 2026’da yayımlandı. Meclis’in Rojava’ya yönelik saldırıların olduğu bu dönemde tutanakları paylaşması ise soru işaretlerine yol açarken eleştirilerin de odağına oturdu.
GÖRÜŞME ÖZETİNE İTİRAZ
Öcalan’ın aktarımlarında Türk-Kürt kardeşliğine vurgu yaptığı, MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a teşekkür ettiği, silah ve şiddetin terk edildiği, demokratik siyasetin ön plana çıktığı, Suriye’deki gelişmelere ilişkin değerlendirmeler yer aldı. Görüşme, sürecin olumlu ilerleyişine katkı sağladığı şeklinde değerlendirildi. Ancak tutanak özetinin eksik ve seçmeci olduğu eleştirileri de yapıldı. Özellikle DEM Parti’den yapılan eleştiriler Öcalan’ın tarihsel rolünün daraltıldığı ve bağlamdan koparıldığı yönünde oldu. Tartışmaların yoğunlaştığı nokta ise tutanak notlarının komisyonda okunması ve yorumlanmasıydı. DEM Parti temsilcileri de dahil olmak üzere bazı komisyon üyeleri özetin görüşmenin ruhunu yansıtmadığını ve spekülasyonlara yol açtığını belirterek tam metnin paylaşılmasını talep etti. Bu da komisyon içinde kısa süreli bir gerilim yarattı. Yaşanan gerilim genel uzlaşı havası bozmazken görüşme, komisyonun Şubat 2026’daki rapor kabulüne zemin hazırlayan kritik adımlardan biri olarak tarihe geçti.
830 SAYFA TUTANAK TUTULDU
Bu noktada, dinlemeler büyük ölçüde tamamlanmıştı. Gelinen aşamada komisyon, toplam 137 kişi ve kurumu (sivil toplum temsilcileri, akademisyenler, barolar, sendikalar, şehit aileleri, iş dünyası ve eski devlet adamları dahil) dinledi. Dinleme toplantıları sayısı 15’i bulurken, bu oturumlar Ağustos ortasından Ekim ayının sonuna kadar yaklaşık 2,5 ay sürdü ve 50 saati aşan çalışma ile 830 sayfayı geçen bir tutanak tutuldu.
Dinlemelerin ardından ise komisyon rutin toplantılara başladı. Toplan 6 rutin toplantı gerçekleştiren komisyon, bu toplantılarda genel olarak değerlendirme, takvim belirleme ve kapalı bilgilendirmelerle sınırlı gündemleri tartıştı. Toplam toplantı sayısının 21’e ulaştığı komisyon bunlardan 20’sini Aralık 2025’e kadar tamamlarken, 58 oturum, 86 saat çalışma, 4 bin 139 sayfa tutanakla çalışmalarını sonlandırdı.
RAPOR YAZIM SÜRECİ
Rapor yazım süreci ise dinlemelerin bitişiyle başladı. Meclis Başkanı Kurtulmuş’un başkanlığındaki yazım ekibinde DEM Parti İstanbul Milletvekili Cengiz Çiçek, MHP Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız, CHP Genel Başkan Yardımcısı Murat Emir, Yeni Yol Grup Başkanı Bülent Kaya ile AKP Grup Başkanı Abdülhamit Gül yer aldı.
Komisyonun yazım ekibi, 4 Aralık 2025’te bir rutin toplantı yaparak içerik analizi yaptı. İlk toplantı ile başlayan bu süreç bu, rapor hazırlığının başlangıcıydı. Yazım ekibi 24 Aralık 2025’te ise komisyonun görev süresinin 31 Aralık’tan itibaren 2 ay uzatılması kararı aldı. Yazım ekibi çalışmaları ve toplantıları, 2026 yılının Ocak ve Şubat aylarında yaklaşık 2 ay sürdü. Yapılan çalışmaların ardından rapor taslağını şekillendirmek için 2 rutin toplantı yapan yazım ekibi dahil olmak üzere iç koordinasyon oturumları gerçekleştirildi. Bu süreçte siyasi partilerin raporları değerlendirildi ve konsensüs alanları belirlendi. 7 bölümden oluşan ana rapora ise 5 ek hazırlandı.
18 Şubat günü 21’inci ve son toplantı gerçekleştirildi. Rapor, nitelikli çoğunlukla (47 evet, 2 ret ve 1 çekimser olarak) onaylandı. Ortak rapora DEM Parti muhalefet şerhi koydu. Bu durum, her siyasi partinin itirazlarının kayda geçirilip rapor eki olarak yer alması formülüyle aşıldı. DEM Parti bu şartla rapora “evet” oyu kullanma kararı aldı.
Oylamada 47 üye kabul, 2 üye ret, 1 üye çekimser yönde oy kullandı. Türkiye İşçi Partisi (TİP) Üyesi Ahmet Şık ve Emek Partisi (EMEP) Üyesi İskender Bayhan “hayır” oyu verirken, CHP Üyesi Türkan Elçi ise “çekimser oy” kullandı
Kurtulmuş, bu raporu “toplumsal barışın kalıcı zemini” olarak nitelendirdi. Komisyonun 6 ay 13 günlük çalışma süreci ise yapılan oylama ile resmen sona erdi.
Ortak raporun açıklanmasının ardından tartışmalar sürerken şimdi gözler Meclis’in atacağı olası adımlarda.
DEM Parti’den ortak rapora muhalefet şerhi l ‘Raporun dili tek taraflı olmamalı’
